Your Duty ...... your Dharma

There is one and only one system of Nature that operates the whole or in other words whole nature is the manifestation of the system operational anywhere and everywhere. No second system of such magnitude has been known to exist. The system is flawless and uninfluenceable. It cannot be pleased however one may try except by obeying and following its rules as the directions.

Being a responsible decision maker, you have to take care of every thing before taking any decision to take any step wrong or right, consciously and knowingly that you will be responsible for the consequences good or bad and you will not blame anybody and face everything boldly because the universal law of nature spares none, cares no one and returns exactly as it is sown. 

Every action of yours has a reaction; rather has a chain of reaction which is bound to boomerang and you will be at the receiving end. Therefore every step of yours, every decision of yours will be an informed choice and it is you who has to take care of every thing. The system of universal laws of nature operates accordingly. And this is true everywhere in the universe.

Secondly, in case you are not prepared or not in position to face the consequences of your actions, don't act, don't decide, don't disturb the system of the universe, because no sin is bigger than the interference in the Natural System of Universal laws and if your allow it to happen without causing any interference, it will be a great favour to the system.

Keeping this in mind, be a liberty to live on your own, enjoy your pursuits, go ahead do whatever you want to do, live as you like. But keep in mind what you are dutybound to do, to abide by the laws of nature, universal principles of the system of nature where every stimulus will become a cause of an effect.  

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਝ

ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਵਟ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗਾਇਣ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-

ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੫ ਘਰੁ ੧ ॥

ਕਿਆ ਤੂ ਰਤਾ ਦੇਖਿ ਕੈ ਪੁਤ੍ਰ ਕਲਤ੍ਰ ਸੀਗਾਰ ॥
ਰਸ ਭੋਗਹਿ  ਖੁਸੀਆ ਕਰਹਿ ਮਾਣਹਿ ਰੰਗ ਅਪਾਰ ॥

ਬਹੁਤੁ ਕਰਹਿ ਫੁਰਮਾਇਸੀ ਵਰਤਹਿ ਹੋਇ ਅਫਾਰ ॥
ਕਰਤਾ ਚਿਤਿ ਨ  ਆਵਈ ਮਨਮੁਖ ਅੰਧ ਗਵਾਰ ॥੧॥

ਮੇਰੇ ਮਨ ਸੁਖਦਾਤਾ ਹਰਿ ਸੋਇ ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਪਾਈਐ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ  ਹੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥

ਕਪੜਿ ਭੋਗਿ ਲਪਟਾਇਆ ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਖਾਕੁ ॥
ਹੈਵਰ ਗੈਵਰ ਬਹੁ ਰੰਗੇ ਕੀਏ ਰਥ ਅਥਾਕ  ॥

ਕਿਸ ਹੀ ਚਿਤਿ ਨ ਪਾਵਹੀ ਬਿਸਰਿਆ ਸਭ ਸਾਕ ॥
ਸਿਰਜਣਹਾਰਿ ਭੁਲਾਇਆ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਨਾਪਾਕ ॥੨॥

ਲੈਦਾ  ਬਦ ਦੁਆਇ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਕਰਹਿ ਇਕਤ ॥
ਜਿਸ ਨੋ ਤੂੰ ਪਤੀਆਇਦਾ ਸੋ ਸਣੁ ਤੁਝੈ ਅਨਿਤ ॥

ਅਹੰਕਾਰੁ ਕਰਹਿ  ਅਹੰਕਾਰੀਆ ਵਿਆਪਿਆ ਮਨ ਕੀ ਮਤਿ ॥
ਤਿਨਿ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਿ ਭੁਲਾਇਆ ਨਾ ਤਿਸੁ ਜਾਤਿ ਨ ਪਤਿ ॥੩॥  

ਸਤਿਗੁਰਿ ਪੁਰਖਿ ਮਿਲਾਇਆ ਇਕੋ ਸਜਣੁ ਸੋਇ ॥
ਹਰਿ ਜਨ ਕਾ ਰਾਖਾ ਏਕੁ ਹੈ ਕਿਆ ਮਾਣਸ ਹਉਮੈ ਰੋਇ ॥

 ਜੋ  ਹਰਿ ਜਨ ਭਾਵੈ ਸੋ ਕਰੇ ਦਰਿ ਫੇਰੁ ਨ ਪਾਵੈ ਕੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਰਤਾ ਰੰਗਿ ਹਰਿ ਸਭ ਜਗ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥੪॥੧॥

ਪਹਿਲਾ, ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਉਹ ਪੰਗਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਬੋਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਹਾਓ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਓਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮੁਖੜੇ ਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਪੰਗਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਾਇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਪਰਤੂੰ ਛੰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਕਹਿਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਰਹਾਓ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਸੁਖਦਾਤਾ ਹਰਿ ਸੋਇ ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਹਰਿ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਪਾਈਐ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ  ਹੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਹਰਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਦੇ, ਜਾਂ ਬੰਦ, ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੰਦ ਜਾਂ ਪੈਰੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਮੋਜੂਦ ਸੀ, ਹਰ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਦਾਰਹਨਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਲਨਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਮਿੱਥਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਤਰਕ ਸਾਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ ਤੇ ਉਹ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕਣ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿਉਂ ਜੁ ਇਹ ਆਮ ਜਨ ਸਾਧਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਸੀ।  ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ 4 ਪਦ ਹਨ, ਹਰ ਪਦ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੋ ਦੋ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵੱਜੋਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਪਦ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੰਗਤੀ ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਆਖਰੀ ਬੰਦ ਜਾਂ ਪਦ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮੋਹਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਨਾਲ ਗਾਇਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਦੀ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੰਗਤੀ ਨਾਲ ਰਹਾਉ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਹੀ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਪਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਝਵਾਨ ਰਾਗੀ ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿੰਬ, ਅਲੰਕਾਰ, ਹਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਯਾਨ ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਇਸ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਮਹਤੱਵ ਹੈ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ, ਜਾਂ ਸਵੈ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ। ਇਹ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਆਮ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਰ ਹੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਨ-ਸਮੂਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਗਤ, ਸੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ / ਦਲੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ।  ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਪਿੰਗਲ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪਹੀਏ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਮਿਊਨਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਫੁਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੁਲਾਰੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਫੁਰਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਮਾ ਪੁਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ ਇਸ ਲਈ ਬੁਲਾਰਾ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਜਨ ਸਮੂਹ ਉਸ ਬੁਲਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਜਾਣ। ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਰੇ ਤੋਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਟਰਮਜ਼ ਆਫ ਰੈਫਰੈਂਸ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਨੇੜਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਰ ਕੋਈ ਬੁਲਾਰਾ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਲੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਤੂੰ ਜੇ ਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਲੀਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਓਪਰੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹਿੰਦੂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੁਹਾਵਰਾ ਮਾਤਰ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਾਉ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁੰਤਤਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜੇ ਇਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਮਨਫੀ ਵੀ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਉਪਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਦਿਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹਰਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆਵੀ ਸੁਖ, ਧਨ ਦੌਲਤ, ਰਸ-ਭੋਗ, ਮਾਇਆ ਇਹ ਸੱਭ ਉਸ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਮ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ, ਹਕੂਮਤ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਵੀ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਲੀਲ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਚਿਤ੍ਰ ਗੁਪਤ, ਨਰਕ – ਸੁਰਗ, ਦੋਜਖ, ਮੜ੍ਹੀਆ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਲੇਖਾ, ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਮ ਕਥਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਾਂਡਵ, ਕੌਰਵ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਫਰਿਸ਼ਤੇ, ਅਜ਼ਰਾਇਲ, ਦੋਜ਼ਖ, ਅਗਨ ਆਦਿ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਲੀਲ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਾਉਣ ਲਈ ਤੁਲਨਾਵਾਂ, ਉਦਾਰਹਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਇਸ ਅਧਾਰ ਉਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ – ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ, ਫੁਰਨਾ, ਗੁਰੂ ਵਿਚਾਰ (IDEATION)

ਦੂਜਾ – ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ (IDEATION EXPRESSED IN THOUGHT)

ਤੀਜਾ – ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ (TERMS OF REFERENCE)

ਫੁਰਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਰਹਨ ਲਈ ੴ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਜਿਸ ਸੰਧਰਭ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। “ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕੁ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥”

ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਥ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ  ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦਾਰਹਨਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ “ਜਿਵੇਂ” ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਉਦਾਰਹਨ

ਸਲੋਕੁ ਮਃ ੧ ॥

ਸਹੰਸਰ ਦਾਨ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੁ ਰੋਆਇਆ ॥ ਪਰਸ ਰਾਮੁ ਰੋਵੈ ਘਰਿ ਆਇਆ ॥ ਅਜੈ ਸੁ ਰੋਵੈ ਭੀਖਿਆ ਖਾਇ ॥ ਐਸੀ ਦਰਗਹ ਮਿਲੈ ਸਜਾਇ ॥ ਰੋਵੈ ਰਾਮੁ   ਨਿਕਾਲਾ ਭਇਆ ॥ ਸੀਤਾ ਲਖਮਣੁ ਵਿਛੁੜਿ ਗਇਆ ॥ ਰੋਵੈ ਦਹਸਿਰੁ ਲੰਕ ਗਵਾਇ ॥ ਜਿਨਿ ਸੀਤਾ ਆਦੀ  ਡਉਰੂ ਵਾਇ ॥ ਰੋਵਹਿ ਪਾਂਡਵ ਭਏ ਮਜੂਰ ॥ ਜਿਨ ਕੈ ਸੁਆਮੀ ਰਹਤ ਹਦੂਰਿ ॥ ਰੋਵੈ ਜਨਮੇਜਾ ਖੁਇ ਗਇਆ ॥  ਏਕੀ ਕਾਰਣਿ ਪਾਪੀ ਭਇਆ ॥ ਰੋਵਹਿ ਸੇਖ ਮਸਾਇਕ ਪੀਰ ॥ ਅੰਤਿ ਕਾਲਿ ਮਤੁ ਲਾਗੈ ਭੀੜ ॥ ਰੋਵਹਿ ਰਾਜੇ  ਕੰਨ ਪੜਾਇ ॥ ਘਰਿ ਘਰਿ ਮਾਗਹਿ ਭੀਖਿਆ ਜਾਇ ॥ ਰੋਵਹਿ ਕਿਰਪਨ ਸੰਚਹਿ ਧਨੁ ਜਾਇ ॥ ਪੰਡਿਤ ਰੋਵਹਿ  ਗਿਆਨੁ ਗਵਾਇ ॥ ਬਾਲੀ ਰੋਵੈ ਨਾਹਿ ਭਤਾਰੁ ॥ ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥ ਮੰਨੇ ਨਾਉ ਸੋਈ ਜਿਣਿ ਜਾਇ ॥ ਅਉਰੀ ਕਰਮ ਨ ਲੇਖੈ ਲਾਇ ॥੧॥

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ “ਮੰਨੇ ਮੰਨੇ ਨਾਉ ਸੋਈ ਜਿਣਿ ਜਾਇ ॥ ਅਉਰੀ ਕਰਮ ਨ ਲੇਖੈ ਲਾਇ ॥੧॥ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹਰ ਪਦੇ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ “ਬਾਲੀ ਰੋਵੈ ਨਾਹਿ ਭਤਾਰੁ” ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੂਜੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, “ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥”

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿਚਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮੁ

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਸਾਡੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਪੀ ਐਚ ਡੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੇ ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 

ਨਾਸਤਿਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਬੇਤੁਕੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣਾ ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਬ ਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿ, ਪੁਲਾੜ ਦਾ ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਗਾਹ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਧਾਰਮਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ  ਉਹ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਹਾ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਲੋਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰੰਪਚ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਦਲੀਲ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉਪਰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ।

ਜੇ ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ ਚੋਂ ਕੋਈ ਸੰਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮਸੁਲਿਮ ਧਰਮ ਦਾ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਪਾਖੰਡ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਖੁਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੱਥੇ ਟੇਕਣਾ, ਨੱਕ ਰਗੜਨੇ, ਰੁਮਾਲੇ ਚਵ੍ਹਾਉਣੇ, ਪੀੜ੍ਹੇ ਸਜਾਉਣੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਭੁੱਲਾਂ ਬਖਸ਼ਾਉਣੀਆਂ, ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਧੂਫਾਂ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਣਾ। 

ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਖਰੀ ਪਉੜੀ ਤੱਕ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖੌਲ੍ਹਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਾਰਨ ਤੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਬੰਧ, ਮਸਲਨ cause and effect..... every effect has a cause. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੋ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ? 

ਇਹੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ Universal law ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਈਸਾ ਤੋਂ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ classical physics ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਿਪੋਕਰੇਟ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੁੰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ every natural event has a natural cause behind it. ਇਹੋ ਤਾਂ ਹੈ ਹੋਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਾਹਦੀ ਚਿੰਤਾ.... ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਮੋਜੂਦ ਹਨ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਵਾਪਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। 

ਇਹੋ universal law ਹੀ ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਿਮਰਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਰਟਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਧਿਆਉਣਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਆਪਣੇ ਹਰ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਕਿ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਭਗਤਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇਸ ਵੀ ਇਸੇ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਲੈਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਸ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਹੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। 

ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦੇਖਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹਾਂ ਪਾਪ ਹੈ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਛੇੜ ਛਾੜ ਕਰੇ। ਪੁੰਨ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇਵੇ। ਇਹੋ ਨਿਯਮ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਇਹੋ ਨਿਯਮ ਹੀ survival of the fittest ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰੋਤ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮੋਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਦੂਜਾ ਅਗਿਆਨੀ। 

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਨਿਯਮ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਮਾਰ ਪੇਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜੇ ਗਲਤ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੇਟ ਤਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਫਰਕ ਪੈਣਾ ਹੈ ਸੋਚ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਰ ਕੰਮ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਗਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਾ ਕਰਨ।

ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। 

ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮ

ਇਸ ਇਕ ਤੁਕ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਚਮਕਾਈ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

ਜਰਾ ਇਸ ਤੁਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ। ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।

ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਉਪਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਤੀ ਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲੱਭੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਖਗੋਲ, ਭੁਗੋਲ, ਪੁਲਾੜ, ਭੌਤਿਕ, ਰਸਾਇਣ, ਜੈਵਿਕ, ਆਦਿ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਨਿਯਮ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮਰਨਾ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ cause and effect ਦਾ ਸਬੰਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬੀਜੇ ਨੂੰ ਫਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇਣਾ ਪੁੰਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। "ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੈ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ।" ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਪਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਹੈ ਨਾ ਤਰੀਕਾ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਨਾਮੁ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਪ੍ਰਭ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਇਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੋਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੇਰ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੋਜੂਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੁਖ ਜਾਂ ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਰੋਗ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਇਹ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ, ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤਣ ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਜੇ ਫਲ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ (ਖਾਣ, ਪੀਣ, ਸਮਾਜਕ ਆਰਥਕ, ਆਦਿ) ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੋ।

ਘਟਨਾ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਜੀਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਆਪ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਣਾ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਆਂ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸੂਰਮਾਤਾਈ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਹਿਜ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੋ ਸੱਚ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਜੁਗਾਦਿ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹੋ ਅਕਾਲ ਹੈ ਭਾਵ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਹੇ, ਭਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਇਹੋ ਵਿਵਸਥਾ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਜਨ ਸੰਦੇਸ਼, ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਾਖੰਡ, ਕੋਈ ਪਾਠ, ਕੋਈ ਸਿਮਰਨ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਸਕੇਲ ਉਪਰ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸਮਝੋ ਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਧਰਤੀ 390 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਗਤੀ ਉਪਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਧਾਰਮਕ ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹੋ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਇਸ ਦੇ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਨਿਯਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਹੁਣ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ ਹੋ।

ਪ.ਸ.

ਅਮੀਰੀ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕਾਰਦਿਆਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੱਥੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰਕੇ ਧਨ ਇਕਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਹਾ ਕਰੋਗੇ ਤੇਹਾ ਭਰੋਗੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੋ, ਕੁਝ ਫੈਸਲਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਛੋਟੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਅੱਜ ਬੀਜਿਆ ਕਲ੍ਹ ਵੱਢ ਲਿਆ, ਅੱਜ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, (ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਵਾਚੈ ਧਰਮ ਹਦੂਰਿ। ਕਰਮੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੇ ਨੇੜੇ ਕੈ ਦੂਰ) ਪਰਤੁੰ cause and effect ਦਾ ਸਬੰਧ ਤੋੜਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁਟਦਾ। 

ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਪੜ੍ਹੋ। ਜਮੁ ਕਰ ਮੁਗਲਿ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਪ੍ਰਤਖ ਹੈ ਬਾਬਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਵੱਜੋਂ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਸ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਇੰਤਹਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਤੇ ਫਿਰ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਉਸੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਵੱਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਂਜਾਮ ਤੱਕ ਪੁਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਹ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਡਿੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੇੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਸੇ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 

ਸਮਾਇਅਦਾਰੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਮਹਿਲ ਚਿਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਇਸ ਨੂੰ ਰਤੇ ਦੀ ਕੰਧ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ। ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਉਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇਮ ਸਾਡੇ ਹਰ ਹੋਣੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਏਦੂੰ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਾਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਠੀਕ ਉਸ ਕਵੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਛਾਂ ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਦਰਖਤ ਹਉਕੇ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਉਡਾਰੀ ਹੈ।

ਬਾਕੀ ਸੱਭ ਕੁਝ ਧਾਰਮਕ ਆਡੰਬਰ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਹੈ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਵੀ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਵੀ। ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ, ਵਿਵਸਥਾ ਆਦਿ ਢੋਂਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਮਾਨਸਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਸਚੇਤ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਧਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।
ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਪੜ੍ਹੋ। ਜਮੁ ਕਰ ਮੁਗਲਿ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਪ੍ਰਤਖ ਹੈ ਬਾਬਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਵੱਜੋਂ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਸ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਇੰਤਹਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਤੇ ਫਿਰ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਉਸੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਵੱਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਂਜਾਮ ਤੱਕ ਪੁਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਹ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਡਿੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੇੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਸੇ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 
ਸਮਾਇਅਦਾਰੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਮਹਿਲ ਚਿਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਇਸ ਨੂੰ ਰਤੇ ਦੀ ਕੰਧ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ। ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਉਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇਮ ਸਾਡੇ ਹਰ ਹੋਣੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਏਦੂੰ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਾਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਠੀਕ ਉਸ ਕਵੀ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਛਾਂ ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਦਰਖਤ ਹਉਕੇ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਉਡਾਰੀ ਹੈ।
ਬਾਕੀ ਸੱਭ ਕੁਝ ਧਾਰਮਕ ਆਡੰਬਰ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਹੈ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਵੀ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਵੀ। ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ, ਵਿਵਸਥਾ ਆਦਿ ਢੋਂਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਮਾਨਸਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਸਚੇਤ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਧਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਅਵਸਥਾ

ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸਮਝ ਲੈਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਾ ਛੋਹੀਏ, ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਅਵਸਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਖਣ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਥਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ – ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਪਰ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਜੋ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ – ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਪਏ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਬਜੈਕਿਟਵ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਬੋਧ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਲ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਸੱਭ ਕੁਝ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਕਰੀਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਸਿਕਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂਉਂ ਥਾਂਉਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿਓ ਘਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਸਥਾ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਪਕਾਉਣ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਪਰਤੂੰ ਰੋਟੀ ਪਕਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਟਿਕਾਣੇ ਪੁਰ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਰਸੋਈ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

ਵਿਵਸਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮਾਂ ਉਪਰ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਉਪਰ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਸੁਆਣੀ ਦੇ ਸੁਘੜ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਤੁਟਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦਫਤਰ ਦਾ ਮੇਜ਼ ਇੱਕ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਲਮਾਂ, ਕਲਮਦਾਨ, ਕਾਗਜ਼, ਸਿਆਹੀ, ਸਿਆਹੀ ਚੂਸ, ਡਾਇਰੀ, ਕੈਲੰਡਰ, ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨੋਟ ਬੁੱਕ, ਰਜਿਸਟਰ ਤੇ ਫਾਈਲਾਂ ਸਹੀ ਥਾਂ ਉਪਰ ਟਿਕਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉਪਰ ਜਰੂਰੀ ਕਾਗਜ਼, ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਪੜਾਸੀ, ਇੱਕ ਕਲਰਕ, ਇੱਕ ਸਟੋਰ ਕੀਪਰ, ਇੱਕ ਡਿਸਪੈਚ ਕਲਰਕ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲੀ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਕੰਪਊਟਰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਟੋਰ ਕੀਪਰ ਹੈ, ਕਲਰਕ ਹੈ, ਚਪੜਾਸੀ ਹੈ, ਡਾਕ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਮੇਜ਼ ਹੈ ਮਤਲਬ ਇੱਕ ਹੀ ਕੰਪਊਟਰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਈ ਦਫਤਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਅਵਸਥਾ ਬਦਲੀ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ।ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪ ਘੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਉਪਰ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਦਰਅਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।  ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ order or arrangement of things or system ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ state of being ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਆਰਥਕ ਢਾਂਚਾ ਉਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਵਸਥਾ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਵਸਥਾ।

ਧਰਤੀ – ਚੰਦ- ਸੂਰਜ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਿ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਅਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ, ਹਰ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ 60 ਮਿੰਟ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ ਉਪਰ ਘੁੰਮਣਾ, 365 ¼ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਾਉਣਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਬਦਲਣਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਲ-ਚੱਕਰ, ਵਰਖਾ, ਮਾਨਸੂਨ, ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨਾ, ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗਾਂ, ਇਲੈਕਰੋਨਿਕਸ ਦਾ ਵਤੀਰਾ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ, ਗਲੈਕਸੀਆਂ, ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ, ਗਲੈਕਸੀ ਦੀ ਖਿਲਾਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਫਤਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਮਝਣ ਤੇ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵੀ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲਗਾਇਆ ਇਸ ਦੇ ਸਹੀ ਤੇ ਦਰੁਸਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਭ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਮੋਜੂਦਗੀ। ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਯੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਇਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ, ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝੇ, ਜਾਣੇ ਤੇ ਪਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉਪਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤਕਨੋਲੋਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਤਕਨੋਲੋਜੀ ਮਨੁਖ ਦੀ ਬਣਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕੁਰਦਤੀ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਆਲਾ ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ, ਘੋਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਮਾਦੇ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਮਹੀਨ ਤੇ ਸੂਖਮ ਕਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਐਟਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਸੂਖ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਉਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਸਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੋਈ ਅਨੋਖਾ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਫੋਲਣ ਉਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਸ ਯਤਨ ਪਿਛੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਪੱਕੇ ਪੀਢੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਵੀ ਮੋਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਵਤੀਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਲਗਭਗ ਉਹੀ ਵਤੀਰੇ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਸਰ, ਯੂਨਾਨ, ਚੀਨ, ਅਫਰੀਕਨ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੈਲੰਡਰ ਹਰ ਥਾਂ ਚੰਦ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਰਜ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਖਾਸ ਗੱਲ ਨਹੀਂ?

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੇ ਸੋਝੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਉਵੇਂ ਉਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝ ਆਏਗੀ ਜਿਹੜਾ ਮਾਦੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਧਾਰਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਸਤਿਕ, ਨਿਗੁਰਾ, ਸਿਰਫਿਰਿਆ, ਬਾਗੀ, ਦੀਵਾਨਾ, ਮੂਰਖ, ਰੱਬ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਤੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੁਝ; ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪਿਛੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਭਾਫ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭਾਫ ਦਾ ਇੰਜਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਫਤਾਰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਰੋਚਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਗੀ ਦੀ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੋਣ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਜੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ? ਇਹ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੇ ਭਲਾ ਸੋਝੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਪਰ ਏਲੀਅਨ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਜੀਵ ਜੰਤੂ, ਰੁੱਖ ਬਨਾਸਪਤੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਮੰਗਲ ਉਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਵਰਗ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਉਪਰ ਨਰਕ, ਮਰਕੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਰਗ ਤੇ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਏਦਾਂ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਣਾ ਸੀ? ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵੱਜੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ।

ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੜਾਅ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੇ ਧਰਮ ਦੋ ਬੜੇ ਹੀ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਸਮੂਹਕ ਕਿਰਤ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ। ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਭਾਸਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਗੱਲ ਪੁਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸਬਜੀਆਂ, ਬੀਜਾਂ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰ, ਖੁਸ਼ਬੂ, ਰੰਗ, ਰੂਪ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਸ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਉਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ, ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਤੇ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਥਾਹ ਲਾਉਣਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨਾ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ਜਾਂ ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤਿ ਨਾ ਅੰਤਿ ਵਾਂਗ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ 390 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਗਤੀ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਹ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਲੱਖਾਂ ਤਾਰਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਉਡਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹਾਲੇ ਇਸੇ ਸਾਲੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡਿ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਸੁਰੰਗ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਐਟਮੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਣ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਾਡ ਪਾਰਟੀਕਲ ਰੱਖਿਆ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਾਂ ਸੀ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਕਣ ਨੂੰ ਦਿਤਾ। ਜੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਰੱਬ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਅੱਲਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ੴ, ਗਾਡ ਇਹ ਸੱਭ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਨਾਂ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਭਾਸ਼ਾ ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਘੜੀਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਇਹ ਨਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਉਪਰ ਬਣੇ ਆਈਕਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਆਇਕਨ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਰੀਨ ਉਪਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਸ ਤਕਨੋਲੋਜੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੱਜੋਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਿਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸੋ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭਰਮ ਜਾਂ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ ਉਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇਖ ਲਵੋ, ਸਮਝ ਆ ਜਾਏਗੀ-

ਪਾਤੀ ਤੋਰੈ ਮਾਲਿਨੀ ਪਾਤੀ ਪਾਤੀ ਜੀਉ ॥
ਜਿਸੁ ਪਾਹਨ ਕਉ ਪਾਤੀ ਤੋਰੈ ਸੋ ਪਾਹਨ ਨਿਰਜੀਉ ॥੧॥

ਭੂਲੀ ਮਾਲਨੀ ਹੈ ਏਉ ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਜਾਗਤਾ ਹੈ ਦੇਉ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਾਤੀ ਬਿਸਨੁ ਡਾਰੀ ਫੂਲ ਸੰਕਰਦੇਉ ॥
ਤੀਨਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਤਖਿ ਤੋਰਹਿ ਕਰਹਿ ਕਿਸ ਕੀ ਸੇਉ ॥੨॥
ਪਾਖਾਨ ਗਢਿ ਕੈ ਮੂਰਤਿ ਕੀਨ੍ਹ੍ਹੀ ਦੇ ਕੈ ਛਾਤੀ ਪਾਉ ॥
ਜੇ ਏਹ ਮੂਰਤਿ  ਸਾਚੀ ਹੈ ਤਉ ਗੜ੍ਹਣਹਾਰੇ ਖਾਉ ॥੩॥
ਭਾਤੁ ਪਹਿਤਿ ਅਰੁ ਲਾਪਸੀ ਕਰਕਰਾ ਕਾਸਾਰੁ ॥
ਭੋਗਨਹਾਰੇ ਭੋਗਿਆ ਇਸੁ  ਮੂਰਤਿ ਕੇ ਮੁਖ ਛਾਰੁ ॥੪॥
ਮਾਲਿਨਿ ਭੂਲੀ ਜਗੁ ਭੁਲਾਨਾ ਹਮ ਭੁਲਾਨੇ ਨਾਹਿ ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਹਮ ਰਾਮ ਰਾਖੇ ਕ੍ਰਿਪਾ  ਕਰਿ ਹਰਿ ਰਾਇ ॥੫॥੧॥੧੪॥

ਬ੍ਰਹਮ ਪਾਤੀ, ਭਾਵ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਬਿਸਨ ਡਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਟਾਹਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਫੂਲ ਸੰਕਰ ਦੇਊ, ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇਵਤਾ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਤਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਹੇ ਮਾਲਣ ਉਹ ਤੂੰ ਤੋੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਧਾਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਬੀ ਮੋਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਾਲੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਜਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਕਿਉਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੌਦੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੈਂਗਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (reproductive system) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਇਹ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਮਹਿਜ਼ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਭੈਅ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿਹਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਾਤ ਪਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਗਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਾਠ ਕੋਈ ਧਾਰਮਕ ਪੂਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੋਰਾ ਵੀ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ।

Simaran

ਸਿਮਰਨ – ਸੇਵਾ – ਪਾਪ – ਪੁੰਨ

ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖਣੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸੜਕ ਉਪਰ ਕਿਹੜਾ ਪਾਸਾ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚੋਗੇ। ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ। ਜੀ ਹਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ, ਉਹ ਹੱਥ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖੱਬਾ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਪਿਛੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ। “ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ..... ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ. ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ, ਸਦਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੋ...” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਓ, ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ਾਮ, ਦੋ ਘੰਟੇ ਲਈ। ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੈਂ? ਕੀ ਕਿਹਾ? ਤੁਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖ ਲਏ ਹਨ? ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੋ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲਾਓ ਤੇ ਦੇਖੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਸੜਕ ਉਪਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਨਿਯਮ ਰਟਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ।

ਤੁਸੀਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਵਾਸ ਸਵਾਸ, ਤੁਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਸਮਝ ਲਏ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੜਕ ਉਪਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਠੀਕ ਹੀ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ... ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ? ਔਹ, ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਸੜਕ ਉਪਰ ਤੁਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਸੜਕ ਉਪਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕੌਣ ਠੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਗ਼ਲਤ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਠੀਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗ਼ਲਤ...। ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ, ਜੇ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰਟਣ ਨਾਲ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹੋ ਹੈ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਬਿਨਾਂ ਮਿਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਬਾਰੇ ਕੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਸੂਚਨਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਰਟਣਾ ਜਾਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਬੋਲਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਹਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਜਾਂ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ।

ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜਾਂ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਨਾਸਮਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਗਲ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਣਤੀ ਦਾ, ਮੁਹਾਰਨੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਇਹੋ ਵਿਧੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ। ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਮਨ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਵਿੱਚ। ਮਨ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖਦ ਪਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿਓ, ਉਹ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਗੇ। ਮਸਲਨ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ। ਸਬਜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਾ ਦਿਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਰੂਪ, ਖੁਸ਼ਬੂ, ਛੋਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਚੇਤੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲੈਣਗੇ। ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੌੜਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਸੱਭ ਕੁਝ ਸੁਖਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਅੱਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਗਰਮ ਠੰਢੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਰੋਸਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਣ ਤੱਕ ਸੱਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਓ। ਬੱਚੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਿਮਰਨ ਰੱਬ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੇ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਈ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਰਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਗਵਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਣ ਵਾਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਦਾ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ੴ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਇਹ ਜਪੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਬ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਇਕ ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੈਸੇ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। 


ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਵਰਖਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਸੇ ਵਿਵਰਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਵਰ੍ਹਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਚੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਯਮ ਵਰਤਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਿੱਕ ਹੋ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਖੇੜੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬੀਜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਨੂੰ ਫਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਇਸੇ ਸੰਧਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਵਰਤਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਮੋੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿੰਨਾ ਨਿਗੂਣਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅੱਟਲ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਜਰੂਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ  ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਰੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਦਵਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੜਕ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਸੜਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਣੇ ਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੜਕ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਾਦਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਣਗੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਖ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੋਗੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ? ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਰਟਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਂ ਇਹੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ ॥ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਜਾਤਿ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਮਹਿ ਜਾਤਾ ਅਕਲ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰਿ ਰਹਿਆ ॥ ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਿਫਤਿ ਸੁਆਲ੍ਹ੍ਹਿਉ ਜਿਨਿ ਕੀਤੀ ਸੋ ਪਾਰਿ ਪਇਆ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਰਤੇ ਕੀਆ ਬਾਤਾ ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰਣਾ ਸੁ ਕਰਿ ਰਹਿਆ ॥੨॥

ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਆਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ, ਤੇ ਇਹ ਢੰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਫੈਸਲਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਉਹ ਕੰਮ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਸੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕਿਆਸ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਹੋ ਸੀ, ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜੋ ਜੈਸੀ ਕਰਨੀ ਵੈਸੀ ਭਰਨੀ ਉਪਰ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਭ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰੋਗੇ ਉਹ ਰੱਬੀ ਨਿਆਂ ਜਾਂ ਰੱਬੀ ਨਿਯਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਕੀ ਕੋਈ ਧਰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਵਰਜਣਗੇ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਲਾਉਣਗੇ।

ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਸਿਮਰਨ (ਰਟਣਾ – ਦੁਹਰਾਈ) ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਕਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹੋ ਤੇ ਕਦੋਂ ਪੁੰਨ; ਹੁਣ ਤੱਕ ਪਾਪ- ਪੁੰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਧਾਰਮਕ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਤੂੰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ – ਫੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਮਿਲੇ ਉਹ ਪੁੰਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਸਮਝੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਤੈਰਨ ਲਈ ਤੈਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਣਨੇ ਤੇ ਸਿੱਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪਰਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੈਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਭੀ ਮਾਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ।

Gurbani- Language

ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ

ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਇਹ ਨਾ ਹੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਓਪਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਹੋਏ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ।

ਜੇ ਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਧਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬਨਾਰਸ, ਦਿੱਲੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਭਗਤ ਭੀਖਣ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਯੂ. ਪੀ. ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਨਾਲ ਹੈ, ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰਾ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਦਾ ਕਰਨਾਟਕ ਨਾਲ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਦਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸੱਭ ਦਾ ਅਕੀਦਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ, ਮਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਥਾਂਵਾਂ ਉਪਰ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਹਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਗੁਰਮਤ, ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇ ਕਕਾ, ਖਖਾ, ਗਗਾ, ਚਚਾ, ਛਛਾ ਆਦਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਖਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਵੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਉਸੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ। ਭਾਸ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਰੋੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਹ ਓਨੀ ਹੀ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਜਿੰਨੀ ਸਹਜ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਦੱਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਟਾਪੂ ਉਪਰ ਬਣੇ ਬਣੇ ਓਅੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਥਾਂ ਗਏ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੇ ਇੰਨੇ ਤੁਅਸਬੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਵੇਦਾਂ- ਵੇਦਾਂਤ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਧਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।

ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਦਿ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬੋਧ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਆਸ਼ਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਿਥੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੈਟਾਫਰ ਵੱਜੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਅਕਸਰ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹਾ ਸੱਭ ਕੁਝ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈਦ। ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਰਹਨਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਤਦੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।